29 Ekim 1923: Bir Akşam Yemeği, Bir Kanun, Bir Cumhuriyet

28 Ekim 1923, Ankara. Gece olmuş. Mustafa Kemal Paşa Meclis'ten Çankaya'ya dönerken koridorda kendisini bekleyen iki paşayı görüyor: Kemalettin Sami Paşa ve Halit Paşa. İkisini akşam yemeğine çağırıyor. ^{[5, 6]}

Bir yıl önce, 1 Kasım 1922'de saltanat kaldırılmıştı. Devletin yönetim şeklinin ise henüz bir adı yoktu. 1921 tarihli Teşkilât-ı Esasiye Kanunu egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu söylüyordu. Vekiller Meclis'te tek tek seçiliyor, devlet başkanlığı görevini Meclis Reisi yürütüyordu. ^{[1, 6, 8]}

Ekim'in son haftasında bu düzen tıkanıyor. 24 Ekim'de İcra Vekilleri Heyeti Reisi Ali Fethi Bey'in Dahiliye Vekâletinden istifası Meclis'te okunuyor. Atatürk Ansiklopedisi'ne göre Mustafa Kemal Paşa 25 Ekim'de vekilleri Çankaya'da topluyor ve istifa etmelerini öneriyor. ^{[2, 6]}

27 Ekim Cumartesi. Heyet-i Vekile istifa ediyor ve istifaname Meclis'te okunuyor. Meclis, yeni heyet seçilene kadar eski heyetin işlere bakmasına karar veriyor. ^{[2, 6]}

Mebuslar iki gün boyunca gruplar hâlinde vekil listesi hazırlamaya çalışıyor. Herkesin kabul edeceği bir liste çıkmıyor. Listede adı geçen bazı isimler görev almak istemiyor. ^{[5, 6]}

Çankaya'daki yemekte yedi konuk var: Kemalettin Sami Paşa, Halit Paşa, Kâzım Paşa, İsmet Paşa, Fethi Bey, Rize Mebusu Fuat Bey ve Afyonkarahisar Mebusu Ruşen Eşref Bey. Nutuk'a göre Mustafa Kemal Paşa yemek sırasında şunu söylüyor: "Yarın cumhuriyet ilân edeceğiz!" Masadakiler kararı onaylıyor. ^{[5, 6, 7]}

Konuklar erken ayrılıyor. İsmet Paşa o gece Çankaya'da kalıyor ve ikisi baş başa bir kanun teklifi yazıyor. Taslağa göre devletin hükümet şekli cumhuriyet olacak, Reisicumhuru Meclis seçecek, Başvekili de Reisicumhur seçecek. ^{[1, 5, 6]}

29 Ekim Pazartesi sabahı Halk Fırkası Grubu toplanıyor ve vekil listesi yine tartışılıyor. Kemalettin Sami Paşa'nın önergesiyle grup, sorunu çözme görevini Mustafa Kemal Paşa'ya veriyor. Paşa bir saat süre istiyor ve bu sürede gece yazılan taslağı ilgili kişilere gösteriyor. Nutuk'a göre grup 13.30'da yeniden toplanıyor ve tartışmanın ardından teklifi kabul ediyor. ^{[5, 6]}

Meclis saat 18.00'de açılıyor. Oturumu İkinci Reisvekili İsmet Bey yönetiyor. Bu İsmet Bey Çorum mebusudur, İsmet Paşa ile aynı kişi değildir. Teklif ivedilikle görüşülüyor. Encümende metne din ve resmî dile dair bir madde de ekleniyor. ^{[1, 5, 10]}

Kabul edilen birinci madde şu cümleyle bitiyor: "Türkiye Devletinin şekl-i hükûmeti Cumhuriyettir." Madde el kaldırılarak kabul ediliyor. Zabıtta alkışlar ve "Yaşasın Cumhuriyet" sesleri yazılı. Kanunun tamamı da oy birliğiyle kabul ediliyor. ^{[1, 4]}

Ardından Reisicumhur seçimine geçiliyor. Seçimden önce Meclis, seçimin ardından 101 pare top atılmasına karar veriyor. Gizli oyla yapılan seçimde oy kullanan 158 mebusun tamamı Ankara Mebusu Gazi Mustafa Kemal Paşa'yı seçiyor. Nutuk'a göre cumhuriyet kararı saat 20.30'da veriliyor, seçim on beş dakika sonra yapılıyor. ^{[1, 3, 5]}

Mustafa Kemal Paşa kürsüde teşekkür ediyor ve konuşmasını şu sözlerle bitiriyor: "Türkiye Cumhuriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktır." Nutuk'a göre haber aynı gece bütün memlekete bildiriliyor ve her yerde gece yarısından sonra 101 pare top atılıyor. ^{[1, 5]}

İlan herkesin önceden bildiği bir karar değildi. Atatürk Ansiklopedisi'ne göre Rauf Bey, Kâzım Karabekir Paşa ve Ali Fuat Paşa gibi bazı isimler, ilanın acele yapıldığını ve kendilerine haber verilmediğini söyleyerek itiraz etti. ^[6]

Ne değişti? 30 Ekim'de İsmet Paşa Başvekil oldu, yeni heyet Meclis'ten oy birliğiyle güvenoyu aldı. Meclis hükümeti sisteminden kabine sistemine geçildi: Başvekili Reisicumhur, diğer vekilleri Başvekil seçti. 1925'te çıkan bir kanunla 29 Ekim millî bayram oldu. ^{[3, 4, 6, 7, 9]}