Sarıkamış: Kışın Ortasında Bir Kuşatma Planı

Aralık 1914. Kafkas Cephesi. Üçüncü Ordu'nun komutanı Hasan İzzet Paşa, önüne konan plana itiraz ediyor. Plan, ordunun kışın ortasında karlı dağları aşmasını istiyor. Paşa'ya göre askerin ne kış donanımı var ne de dağda kış savaşına hazırlığı. Ayın ortasında görevinden ayrılıyor. ^{[1, 2]}

Planın sahibi Harbiye Nazırı Enver Paşa. Cepheye bizzat geliyor ve orduya artık kendisi komuta ediyor. Kâğıt üzerinde Osmanlı kuvveti sayıca üstün. Kaynaklara göre Osmanlı tarafında yetmiş beş ile doksan altı bin asker var. Rus tarafında elli ile altmış beş bin. ^{[1, 2]}

Bir ay önce cephe yeni açılmıştı. Kasımda Rus kuvvetleri sınırı geçti ve Erzurum yönünde ilerledi. Köprüköy çevresinde Üçüncü Ordu ile çarpıştılar. Ay sonunda çatışmalar kesin bir sonuç vermeden durdu. Enver Paşa bu sırada büyük bir kış taarruzu planlamaya başladı. ^{[1, 2]}

Plan şöyle. On Birinci Kolordu Rusları cepheden oyalayacak. Dokuzuncu ve Onuncu Kolordular dağlardan dolanacak. Sarıkamış'taki Rus kuvvetlerini arkadan kuşatacaklar. Bunun için kolların, birbirinden kopuk dağ yollarında aynı günlerde buluşması gerekiyor. ^{[1, 2]}

Hedefi kaynaklar farklı anlatıyor. İslâm Ansiklopedisi'ne göre Enver Paşa, Sarıkamış'taki Rus kuvvetlerini kuşatıp yok etmeyi amaçlıyor. Birinci Dünya Savaşı Ansiklopedisi'ne göre ise Kars, Ardahan ve Batum'u geri almayı umuyor. Bu üç şehir, 1877–78 Osmanlı-Rus Savaşı'nda kaybedilmişti. Taarruz 22 Aralık 1914'te başlıyor. ^{[1, 2]}

Bir de yol meselesi var. İslâm Ansiklopedisi'ne göre en yakın demiryolu cepheden altı yüz kilometre geride. Erzak ve cephane kağnıyla, hayvan sırtında taşınıyor. Yüz bin takım kışlık giysiyi taşıyan gemiler ise Karadeniz'de batırıldı. Rusların elinde Kars'tan Sarıkamış'a uzanan bir demiryolu var. ^{[1, 2]}

Onuncu Kolordu'nun komutanı Hafız Hakkı Bey. Birlikleri Sarıkamış'a ulaşmak için Allahüekber Dağları'na tırmanıyor. Kar ve tipi altında çok sayıda asker, daha düşmanla karşılaşmadan hayatını kaybediyor. Birinci Dünya Savaşı Ansiklopedisi'ne göre kolordunun iki tümeni Sarıkamış önlerinde on iki binden az askerle hatta girebiliyor. ^{[1, 2]}

25 Aralık. Dokuzuncu Kolordu Bardız Geçidi'ni aşıyor ve Sarıkamış'a yaklaşıyor. İslâm Ansiklopedisi'ne göre komutan Ali İhsan Paşa burada, yorgun birliklerini dinlendirmek için ilerlemeyi durduruyor. Madde bu kararı harekâtın seyrini değiştiren anlardan biri sayıyor. Aynı akşam Ruslar Sarıkamış'a takviye göndermeye başlıyor. ^{[1, 2]}

Rus tarafında da kararsızlık var. Birinci Dünya Savaşı Ansiklopedisi'ne göre Kafkas Ordusu komutan yardımcısı Mişlayevski genel geri çekilme emri veriyor. Kurmay başkanı Nikolay Yudeniç buna itiraz ediyor ve savunmada ısrar ediyor. Sonunda cephedeki komutayı Yudeniç üstleniyor. ^{[1, 2]}

Takviye alan Ruslar Sarıkamış'ı tutuyor. Kuşatma tamamlanamıyor. Ocak 1915'in ilk günlerinde Rus karşı taarruzu başlıyor. Dokuzuncu Kolordu'nun geride kalan birlikleri, komutanı ve karargâhıyla birlikte esir düşüyor. Osmanlı kuvvetleri geri çekiliyor. Son çatışmalar ayın ortasına kadar sürüyor. ^{[1, 2]}

Kaç asker hayatını kaybetti? Kaynaklar bu soruda anlaşamıyor. Ölü sayısı için tahminler yaklaşık yirmi üç binden doksan bine kadar uzanıyor. İslâm Ansiklopedisi, yaygın kabul gören doksan bin rakamını doğru bulmuyor. Resmî tarih, soğuktan ve hastalıktan ölenleri ayrı bir kalemde sayıyor. Kaynakların birleştiği nokta şu: kayıpların önemli bir bölümü çatışmadan değil, soğuktan ve hastalıktan. ^{[1, 2]}

Ne değişti? Birinci Dünya Savaşı Ansiklopedisi'ne göre Üçüncü Ordu, Kafkas Cephesi'nde savaşın sonuna kadar Sarıkamış öncesindeki gücüne dönemedi. ^[2]